KURD Û DIJMIN BI HEV RA Û WEKE HEV ŞA DIBIN

Hejmara rojnama ”Hêvî” ya 43-a da gotara Canpola "Erê xemsarîya me çi kir û çi ne kir" çap bûye li ser pêwîstîya hajpêhebûna hûrgilîyên derheqa ola kurda ya here kevnar-êzdîtîyê. Canpola ev pirsa giring bi dilê kovan û xemgîn pêşda dikişîne û hîvîdar e yek bersîvê bide. Bira ev nivîsara min bibe xeleqek ji zincîra wan bersîva, ku wê rûpelên "Hêvî"-ê da bibine têmayên gotûbêja.

Hîç şika wê yekê tune, ku hemû dîn, nav wan da îslam û êzdîtî jî, merîya hînî paqijayê, rastîyê, dilremîyê, nazikayê, bedewîyê dikin. Pirs tenê wêda ne, ku çima îslam ber dilê piranîya kurda ji êzdîtîyê ezîztir e. Ew jî wî çaxî, ku êzîdî dînê kurdayî kevnare ye, lê musulmanî bûye dînê kurda. Û eger herdu dîn jî paqij in, çima emê dest ji yê xwe bikişînin û ne yê xwe biparêzin. Ev têma jî hewcê minaqeşê ye.

Eger dewleta me-kurda hebûya, wî çaxî dînê êzîdî wê bi paqijayî, dewlemendtîya fikir, şîret û temîyên xwe va deng bida. Dua-dirozge, qewil û telqînên me da fîlosofîya jîyanê ya kûr heye. Ew yek hetanî îro jî di nav erf-edet, rabûn-rûniştin, şîn-şayên me da têne ber çava.

Eyan e, ku du pirtûkên dînê êzîdîya "Cilwa" û "Meshefa Reş" berî çend sedsala bi tîpên taybetî hatine nivîsarê. Wek em zanin, cihanê da bi seda milet hene, lê cûrê herfan her tenê şeş in-latînî, erebî, ermenî, gurcî, çînî û îvrît. Tîpên êzîdîya jî dikaribûn bibûyana yên 7-a, lê...xwedî lê derneket.

Tiştê herî ecêb ew e, ku dîrok dibêje ola kurdan ya here kevnar êzdîtî ye, lê musulmanî ji ereba hatîye û bi darê zorê bi me dane qebûlkirinê, û gelek kes jî vê rastîyê qebûl dikin, lê ji sedî 99-ê kurdan dîsa musulman e û ji sedî 1 tenê êzîdî ye. Em jî, Canpola jî dibêjin "Parastina êzdîtîyê parastina kurdîya dirust e", lê bi mîlîyona kurd bûne musulman, hetanî îro jî dibin, û yek ji wan venegerîya ser dînê kal-bavê xwe. Me bi deha keçên xwe dane kurdên musulman, hîç yekî musulman keça xwe neda kurdên êzîdî. Xudêgiravî dînê wan fire ye, dînê me jî teng e. Heyran, ew tengbûn li me qebûl e, hîn tengtir be, çêtir e. Hinek ji wan jî nanê me naxun, ji ber ku destê êzîdîya lê ketîye. Lê nanê destê hemû musulmana, hemû dijmina, heta bavkuştîyê xwe jî dixun. ‹car dijmin ne kafir e, em kafir in! Mesela kurda cîwar dibêje: "Ga nanale, bar dinale". Wek dibêjin, xweş bazar e!

Em bixwezin-nexwezin, îslam îro bûye ola kurda jî. Dînparastinê da her yek aza ye. Lê îcar em binihêrin, ku îslamê çi da kurda û êzdîtîyê çi da? Ez tenê nimûna kurdên Sovyêtistana berê bînim: sala 1923-a hukumeta Sovyetê li Azirbêcanê, bi merkeza Laçîn avtonomî da 41 hezar kurdên musulman. Wan sala li Ermenîstanê 15 hezar kurdên êzîdî hebûn. Ji sala 1930-î vir da li Azirbêcanê ne avtonomî heye, ne jî kurd. Û tenê sebebeke wê heye: ji ber ku kurdên wira musulman bûn, nav azirîya da helyan, bûne bav-birayê hev. Û gava ji wana dipirsî "tu kurd î?", dibêjin: "na, apê min, an jî kalikê min kurd bû". Lê îro tenê li Ermenîstanê 56 hezar kurd hene û hetanî van salên dawî navbenda pêşketina ziman, dîrok, folklor, êtnografîya kurda li temamîya cihanê li wir bû. Û tenê sebebeke wê pêşketinê heye: ji ber ku piranîya wan kurdên êzîdî ne.

Kurdên musulman li Ermenîstanê him tevî azirîya diman, him jî nava ermenîya û êzîdîya da. Yên nava azirîya diman, hîç pêş ne ketin, hinek jî helyan, lê yên nava ermenîya û êzîdîya diman, pêş ketin û hîç kes nehelîya.

Canpola bi nehayadarîya xwe ronakbîrên kurdên êzîdî bêhurmet dike, dibêje: "Ez mizgînîyê didim, ku êdî nivîskar di nav kurdên êzîdîya da peyda dibin". Birayê delal, gunehê te nîne, ji ber ku haya te pê tune. Gava bi deha sala berê-sala 1936-a Hecîyê Cindî û Emînê Evdal bi tîpên kurdîya latînî li Yêrêvanê "Folklora kurmanca" çap dikirin bi 500 rûpelî (û navda gelek qewil, dua-dirozgên êzîdîya jî hene) û serokkomarê Kurdistanê Qazî Mehemed digot "Qurana me ev e", wan sala hema bêje li hemû perçên Kurdistanê hîç behsa nivîsîna bi kurdî jî tunebû. Bilî wê, me bi seda pirtûk çap kirin. ‹car de ka tu bêje, ji bo çi îro li Kurdistanê û Awropayê bi seda pirtûkên kurdî çap dibin, yên sist û xirab jî nav da, hinek ji wan cara çara-pênca, lê ew "Qurana" me, ku wê da hemû nimûnên folklora me ya zengîn hene, çap nebûye. Û ne tenê tu, gelekên wek te xebata kurdên êzîdî ya 60 salan ji bo kurdeyatîyê çawa lazim e ne şêkirandine. Bedirxaniya û "Hawar"-a wan ser çavê min, lê bi deha pirtûkên me yên ulmî, dersa, helbesta, serpêhatîya, romana, 1700 sitiran û 40 pîyês-şanoyên radyoya me, rojnama me "Riya teze", ku ji sala 1930-î derdikeve, li ku man? Heger ser dînê êzdîtîyê kêm tişt ronahî dîtibin jî, sûc ne yê me ye, Sovyetê da propagandakirina dîn qedexe bû.

Berî çend sala li Moskow konfêranseke kurdzanîyê pêk hat, li wêderê fikir hate gotinê, ku zimanê kurdên Sovyetistanê bikine bingeha zimanê kurdî (zaravê kurmancî) yê lîtêratûrîyê. Gelek kurdên Kurdistanê xwe aciz kirin. Çima? Ji ber ku nizanin, ku zimanê me çawa hatîye helkirinê û şimşatkirinê. Ez nimûnekê bînim: van dawîya 15-20 zimanzanên kurda berev bûne, ku kurdîya gotina "prodûksîyon" bibînin, an jî çêkin. Nikaribûne. Û kesî jî nizanibûye, ku me zûda ew gotin çê kirîye, ketîye nava qalibê kurmancî û bûye "deranîn". Niha em vê gotinê û gelekên wek wê (wek "bîskilêt" me kirîye "çerxesiwar") bi zorê jî ji nav zimên derxin, dernakevin.

Ev pêşketina me li Sovyetistanê, xwesma li Ermenîstanê, qet dijmina xweş nedihat. Wan sala jî tirka dixwest ku radyoya me bê dadanê, ji ber ku keda wê di hişyarkirina kurdên Kurdistanê da jî pir bû, lê destê wan nedigihîşt, milê wan ranedibû, ji ber ku Moskow pişta me bû. ‹car piştî hilweşandina Sovyetê dijmin kete nav me û bi destî "tûzîkên" me-kurda her tişt rûxand. Gava Ermenîstan serxwebûn îlan kir, nav kurda da sê komik hatine çêkirinê- 1) "Yekîtîya êzîdîyan", ku dibêjin em ne kurdin. Dewletê jî ji radyoya me - kurdî sehetek birî (ji sehetnîvekê nîv sehet hîşt û salîta (antên) ku Kurdistanê pê guhdarî dikir jî derxist) û nîv sehet da êzîdîyan, ji bo wan rojnama "Dengê êzîdîyan" derdixe. Û bi wana milet ra dibêjin, ku kurda ermenî û êzîdî qir kirine. 2) Hinek lawik jî hatin, ketine nav milet, propaganda kirin, ku xudêgiravî Kurdistanê çê dikin (Kurdistana Sor jî, ya mezin jî), ha îro, ha sibê, tişt ne maye, ha...Û eva çend sale dibêjin tişt ne maye, ha, 2 meh maye, ha. Carekê min ji kalekî gundê me pirsî, çawane, başe-xirabe, ku lawik we "hişyar" dikin, fikirî û gelek cîwar got: "Heyran, ji me ra gotin hişyar bin, em jî hişyar bûn, îcar nahêlin em razên". Ez dibêjim ji van gotinên lawika her tenê "tişt ne maye" rast e. Gava nîvê gundên Kurdistanê bêne xirabkirin, şewitandin, şêlandin, kavilkirin, valakirin, îdî çi dimîne? 3) Me jî bi 9 hevala va li Ermenîstanê "Yekîtîya Ronakbîrên Kurda" ava kir û çûne nav milet, ku xeletîyên van komika rastkin. Me digot, ku haj xwe hebin, li vir karê we çêkirina Kurdistanê, sîyasetê ne ketîye. Yên xwe êzîdî dihesibînin, bira bêjin em êzîdî ne, lê her nebêjin em ne kurd in. Me digot, ku ji me tê xwestin em zimanê xwe biparêzin, çande û edebîyata xwe pêşxin, komikên sitirana û reqasê çêkin. Pareke milet ji mera digot "‹ro-sibê Kurdistan çê dibe, hûn jî pey reqasê ketine", parekê jî digot şêx-pîrên me dibêjin em ne kurd in, parek jî digot, em bêjin em kurd in, wê me ji vir derxin.

Derdê nayê kişandinê jî ew e, ku hukumeta Ermenîstanê alîkî va dibêje êzîdî birayê me ne, kurdên musulman dijminê me ne, alîyê dinê va jî hevalên koma 2-a (ku pirên wan kurdên musulman in) hiz dike, lê camêrên koma 3-a (ku hemû jî kurdên êzîdî ne) hiz nake. Gelo ji vê yekê bîna kerratîyê, kurrederê û golegenîyê nayê?

Em dijî van herdu komika derketin, vana jî bi ermenîya ra tevayî êrîş anîne ser me. Çara me hate birînê, wek dibêjin "îdî gihîşte serê poz", em ji Ermenîstanê derketin. Ji "Yekîtîya Ronakbîrên Kurda" akadêmîk Şekroyê Xudo û profêsor Şerefê Eşir çûne Moskow, nivîskar Wezîrê Eşo û helbestvan Eskerê Boyîk Bêlçîkayê, doktor Tosinê Reşîd Australîyayê, ulimdar Celîlê Celîl Austrîyayê, mamosta Aslîka Qadir Almanîyayê, zimanzan Çerkezê Reş kes nizane li ku ye, ez jî li Swêdê...

Ango, dijmin çi dixwest? Dixwest kurdên Ermenîstanê bê xwedî û bê serî bike. Û kir! Di nava her miletekî da jî xweyê milet ronakbîr in. Dawî çi bû? Para Kurdzanîyê li Akadêmîya Ermenîstanê hate dadanê, rojnama "Riya teze" dewsa hevtê du cara, mehê du cara dertê, wedê (wext) radyoya kurdî sê cara kêm bûye, pirtûkên dersa, bedewetîyê çap nabin. ‹car êzîdî, lawikên Kurdistanê çê dikin, tirk û dijminên mayîn bi hev ra û weke hev şa dibin. Gelo ew çawa dibe? Hela serda jî serserî ji zaneyên wek Kemal Burkay, Şekroyê Xudo û Kendal Nezan ra dibêjin xayîn. Ji xwe, tirk jî usa dibêjin.

Ermenî jî dîtin, ku ronakbîrên kurda çûn, ji xwe kurdên musulman jî berî çend sala ji tirsa revîbûn, gotin, ku bal me kurd ne mane, her êzîdî ne, ew jî ne kurd in.

Canpolayê payebilind, a tirsa me ji îro şûnda ye, ji ber ku ronakbîr neman, ku êzdîtîyê û kurdîtîyê li Ermenîstanê pêşxin. Lê karê berî wê, ku bi sala hatîye kirinê, dikare bibe milkê gel. Wan pirtûkên me (tenê yên baş) li Awropayê û Kurdistanê carek din çapkin, sitirana bikine kasêt, pirtûkên zanyarî yên rûsî, ku ser kurdan e, wergerînin. Bi kurdî dibêjin: "Şûrê milet fêza şûrê dîn da ne". Ango, pêşî milet û welat, paşê dîn. Lê kurdên me eger musulman bin, ji tirk, faris û ereba musulmantir in, eger êzîdî bin, hinek jî digihîjine wê derecê, ku dibêjin em ne kurdin.

Ez vê gotarê li kampeke Swêdê dinivîsim. Li vir kurd gelek in. Piranîya kesên kampê jî miletên din in û musulman in. Sibê zû seheta 7-a dengê azana mellê, ku Quranê dixûne (bi kasêtê), ji du oda tê û herdu oda da jî tenê kurd dijîn. Yên ku berî gişka diçine nimêjê, dîsa kurd in. Hevalek jî şerê Kurdistanê da milekî xwe unda kirîye, çend cîya da jî birîndar bûye, lê olperestekî usayî fanatîk e, ku tu dibêjî qey kilîta buhuştê di berîka wî da ne, lê hîç nafikire, ku Quran dibêje musulman gerekê musulmana neêşînin, hîç nafikire, ku ew çawa hemû miletên musulman bûne dewlet, kurd her man. Hinek ji wan jî gava çev min dikevin, ji hevdu ra dibêjin-"ew êzîdî ye", giva ne ji meye. ‹car were vê ecêbê! Wek kurdî dibêjin, "Ezê vê kulê bikime kîjan qulê?"

Xulese, wek min got, ez ne dîndar im, ne êzîdîparêz im û ne dijî îslamê me, lê ez dibêm, ku kurd hemû êzîdî bûna, belkî zûda dewleteke meye zor û zengîn hebûya.

Berî çend sala min miqalek di "Azadî"-yê da çap kir ser herdu pirtûkên dînê êzîdîya- "Cilwa" û "Meshefa Reş". Vê carê ezê miqalekê binivîsim, ku Cegerxwînê mezin li ser dînê êzîdîya çi gotîye. Ewî sala 1982-a, dema hevdîtina me, li Lênîngradê, mala Qanatê Kurdo da ser vê meselê min ra gotîye û min dengê wî girtîye dengnivîsokê. Eger "Hêvî", an jî weşaneke din wê çap bike, zanebûnên we ser êzdîtîyê wê hîn zêdetir bin. Lê berî wê hûn dikarin pirtûka Eskerê Boyîk "Duaya serê sibê" bixûnin, ku weşanxana "Roja Nu" van dawîya çap kirîye.

Dawîyê dixwezim duake êzîdîya raberî we bikim, ku diya min her sibe dibêje. (Lê çawa tê bîra min, usa jî dinivîsim).

Ya serê sibê.
Tu bêyî hewara nevsên nav tengîya,
Rêwîyên serê riya,
Hêsîr û jara, bê cî, bê wara,
Bêyî hewara 72 mileta,
Hêja bêyî hewara der û cînara,
Komî-kulfeta, hemû nefera...

Me pêşî ji hemû mileta ra xwest, paşê ji xwe ra. Belkî dengê me jî gihîşte cî, hemû para xwe sitendin, lê em man. Belkî dora me hela ne hatîye. Dorê sekinandin jî ne çare ye. Bi kurdî dibêjin. "Ya dest dike, dê-bav jî nake".

Têmûrê XELÎL